Sprzeczne grawitacje

Poezja funkcjonuje w powszechnej świadomości jako dziedzina pamięci. Ze wszystkich możliwych stereotypów, ten jest pewnie nienajgorszy, bo nadaje wierszom społecznego prestiżu – ale niestety, ogranicza też ich potencjał jako formy wyrazu, skoro tematycznie nastawia utwory (i ich interpretacje) na zagadnienia takie jak historia, dziedzictwo czy wspomnienia. Przezwyciężenie tej ukierunkowanej na przeszłość grawitacji jest warunkiem sine qua non dla młodych polskich poetów czy poetek, aspirujących do mówienia we własnym, współczesnym języku, o współczesnych tematach i poprzez współczesne metafory.

Oczywiście różne media miewają różne “grawitacje” – dla przykładu animacja wydaje się naturalnie przyciągana w przeciwnym kierunku, bo ku fantastyczności czy przyszłości. (Po co animować historię, którą można opowiedzieć taniej i prościej przy użyciu kamer)? Japońskie anime, zwłaszcza serialowo-telewizyjne, jest tu szczególnym podzbiorem animacji – obfituje w wątki science-fiction również dlatego, że jego odbiorcami są zazwyczaj nastolatkowie i młodzi dorośli, oczekujący niesamowitości (choć raczej nie w rozumieniu freudowskiej unheimlich). Mimo tych stereotypowych “ciężkości” charakteryzujących wszystkie media – nawet tak różne od siebie jak poezja i anime – nie brakuje prac, których ambicja odrywa je od powierzchni odpowiadających im “planet”.

Serial Experiments Lain (1998) reż. Ryūtarō Nakamury jest niewątpliwie jedną z takich prac. Z powodu zawartych tam refleksji dotyczących oddziaływania Internetu na zdrowie psychiczne i przedstawień prototypowych sieci społecznościowych, anime to uchodzi za prekursorskie – osiągnęło właściwie kultowy status i współcześnie wskazywane jest (obok sławniejszych prac Satoshiego Kona, Mamurou Oshiego czy Hideakiego Anno) jako jedno z najistotniejszych osiągnięć swojego medium.

Na naszym gruncie, przynajmniej w poezji, dziełem takim można określić Zakłady holenderskie (2020) Radosława Jurczaka – doceniony krytycznie zbiór, któremu z własnej, nieprzymuszonej woli poświęciłem licencjat. Książka ta wychodzi naprzeciw oczekiwaniom stawianym swojemu medium przez różne pokolenia czytelników i twórców dzięki syntezie przecistawnych sił. Tematycznie Zakłady holenderskie zorientowane są na przyszłość, ale formalnie odwołują się do klasycyzmu, a cechująca je wizjonerskość widoczna jest nie tyle w wykorzystywanych tam zabiegach, ile w opiniach wyrażanych poprzez nie.

Dla przykładu, w wierszu /k/ [sieć neuronowa GPT-2 ironizuje] Jurczak zdaje się przewidywać o dwa lata tzw. “AI Boom”, w którym obecnie przychodzi nam rozlatywać się na kawałki (podobnie jak o serialu Nakamurymówi się, że przewidział wiele cech współczesnego Internetu). Porównanie Serial Experiments Lain do książki Jurczaka jest o tyle pouczające, że umożliwia przyjrzenie się zmianom zachodzącym w postrzeganiu Internetu między późnymi latami 90. (gdy był on wciąż medium niszowym), a rokiem 2020, gdy sieć osiągnęła swoje apogeum jako ośrodek interakcji społecznych.

Netflix w oddzielnych pokojach

Do zagadnień poruszanych w Zakładach holenderskich, oprócz sztucznej inteligencji, zaliczyć można też komercyjną eksploatację kosmosu, inżynierię społeczną oraz ogólnopojętą sieciowość (Internet, “uploady” świadomości itp). W tym tekście chciałbym skupić się właśnie na sieciowości, objawiającej się już w otwierającym wierszu zbioru, [0] Elon Musk umiera na Marsie.

Utwór ten porusza (oprócz paru innych spraw) kwestię problemu poznania w świecie zapośredniczonym cyfrowo. Obecność miliardera na Czerwonej Planecie może być interpretowana jako iluzoryczna – Musk siedzi tam w zasadzie nie wiadomo po co, a iteratywne „oglądanie Netfliksa w oddzielnych pokojach” wskazuje na potencjalnie fikcjonalną naturę bodźców doświadczanych przez niego za pośrednictwem „transmisji”.

Takie odczytanie pierwszego utworu Zakładów jest dobrze uzupełniane przez ostatni wiersz książki, odrażający majstersztyk pt. /b/, w którym tytułowa sekcja 4chan.org staje się alegorią społeczeństwa zawłaszczonego przez sieć. Jak wskazałem w mojej pracy (Radykalna nieciągłość):

“podstrona [ta] wydaje się miniaturą sieci jako takiej – ma charakter zbiorowego kąpieliska, rozrastającego się i pochłaniającego w końcu cały świat. W jurczakowskiej przyszłości wszystko, co jest, jest wirtualne”.

Świat “pochłonięty” przez Internet cechowany jest (ze względu na naturę jego treści) przez chroniczną niepewność – u Jurczaka jedynym wyjątkiem od tej reguły są relacje finansowe, opisane jako “pewniejsze od Ziemi”. (Tak przedstawiony jest np. kredyt, którym “obdarzani” są marsjańscy koloniści w dwa utwory później). Zagwostki poznawcze to zasadnicze ogniwo łączące Zakłady holenderskie z Serial Experiments Lain, gdzie sieć jako źródło niepewności poznawczej jest jednym z centralnych motywów. Tu jednak warto poświęcić moment na bliższe przyjrzenie się serialowi Nakamury jako takiemu.

Składa się on z 13 tematycznych odcinków przeplatanych skomplikowaną narracją. Spoiwem całej opowieści jest tytułowa Lain Iwakura – nieśmiała ósmoklasista żyjąca w Japonii bliżej nieokreślonej przyszłości. Inicjatorką akcji serialu jest jednak nie główna bohaterka, lecz jej rówieśniczka, Chisa Yomoda, która popełnia samobójstwo w pierwszych minutach odcinka 1. (Weird). Wkrótce później uczniowie z klasy Lain otrzymują tajemnicze mejle, zgodnie z treścią których Chisa “żyje”, choć poza swoim ciałem i za pośrednictwem Internetu (znanego w świecie serialu jako “Wired”), gdzie podobno czeka “Bóg”.

Zagadkowa śmierć Chisy popycha nieśmiałą (i nieznającą się na komputerach) Lain do bliższego kontaktu z Wired, które stopniowo staje się jej obsesją. By ukazać wszechobecność sieci oraz jej naturę jako “podszewki” czy “nadbudowy” świata, SEL wykorzystuje szereg wizualnych zabiegów stylistycznych, m.in. charakterystyczne, barwne cienie cętkowane (jak określa je Lawrence Bush w Asian Horror Encyclopedia) „basenami krwi”. Innym ważnym elementem audiowizualnym są sieci transmisyjne, które emitują szum słyszalny niejednokrotnie na początku i na końcu scen.

Wired odmienia bohaterkę, co widać alegorycznie po jej pokoju – początkowo pustym pomieszczeniu udekorowanym pluszowymi misiami, szybko zmienionym przez Lain w groteskowe laboratorium komputerowe, które zagarnia dla siebie całą dostępną przestrzeń. Tak jak świat Zakładów holenderskich, rzeczywistość SEL jest pochłaniana przez sieć i w związku z tym epatuje coraz większą poznawczą niepewnością.

Trudno powiedzieć, które sceny powinny być odczytywane dosłownie, jako wydarzenia rozgrywające się w prawdziwym świecie, a w których należy widzieć halucynacje, metafory czy obrazy z Wired. Jak spostrzega Susan J. Napier, imię jednej z przyjaciółek głównej bohaterki – Arisu – jest japońską wymową imienia „Alice”, w czym badaczka widzi nawiązanie do Alicji w Krainie Czarów czy Alicji po drugiej stronie lustra.

W przeciwieństwie do Krainy Czarów, ukrytej za zajęczą norą, Wired “wychodzi” poza ekran komputera i coraz częściej wpływa na rzeczywistość Lain. W odc. 5. (Distortion) błąd w komunikacji między systemami skutkuje wypadkiem samochowym i śmiercią przypadkowej kobiety na oczach bohaterki. W odc. 4. (Religion) dystrybuowana przez sieć gra komputerowa, znana jako Phantoma, w paranormalny sposób prowadzi do ataków na rzeczywiste osoby. W odc. 2. (Girls), przed domem Lain zaczynają pojawiać się agenci nieznanej organizacji.

Gdy mężczyźni konfrontują się wreszcie z bohaterką w parę odcinków później, zadany zostaje jej szereg pytań o rodziców – miejsca, w którym się poznali, daty ich urodzin itd. Dziewczynka nie jest w stanie odpowiedzieć na żadne z pytań i zaczyna podejrzewać, że mogą oni nie być jej prawdziwymi rodzicami. Im głębiej sieć zazębia się z „prawdziwym światem”, tym bardziej odrealniony się on staje, aż w końcu wydzielenie granicy między tym, co cyfrowe i tym, co faktyczne, staje się niemożliwe zarówno dla odbiorców jak i dla Lain.

Test Turinga

Motywem przewodnim drugiego cyklu Zakładów holenderskich, [Pornhub Elegies], jest przemoc seksualna w Internecie. Jak wskazałem w Radykalnej nieciągłości, cykl ten jest:

„zdominowany przez osobę Petera Scully’ego, australijskiego pedofila i mordercy, który nagrywał tortury i gwałty, jakim poddawał swoje ofiary (niekiedy małe dzieci), a następnie dystrybuował filmy przez Internet w celach zarobkowych.”

Internet nie jest tu wyłącznie okolicznością przestępstw – sieć motywuje Scully’ego do krzywdzenia ludzi i w związku z tym nie może zostać opisana jako bierne odzwierciedlenie prawdziwego świata; odmienia ona swoich użytkowników, a nawet odbiera im człowieczeństwo. Jest tak choćby w utworze [2] Imitation game, opatrzonym cytatem Alana Turinga dotyczącym tytułowej „gry w imitację”, znanej również jako test Turinga (mający w założeniu pozwolić rozpoznać, czy określona maszyna osiągnęła świadomość).

W wierszu Peter Skully „udaje”, że jest człowiekiem, ponieważ popełniane przestepstwa upodobniają go w oczach osoby mówiącej do bestii lub maszyny. Australijczyk wychodzi z domu, by nie stwarzać podejrzeń i opisany jest jako „grający w dni jak w bilardy” – przypuszczalnie póki nie „wpadnie”, czyli zostanie złapany przez służby. W Zakładach proces tracenia człowieczeństwa przez ludzi kontrastowany jest z uzyskiwaniem człowieczeństwa przez maszyny (np. w wierszu [1] Trzecie pokolenie komputerów IBM Watson uczy się mówić).

Także spora część fabuły SEL osnuta jest wokół przestępstwa popełnianych nie tylko za pośrednictwem Internetu i ze względu na niego. W odc. 2. (Girls) elektroniczny narkotyk Accela przyjęty przez klienta klubu Cyberia pozwala na zdalne zmuszenie go do popełnienia morderstwa. Wydarzenie to stanowi symboliczny moment utracenia przez Lain niewinności – motyw ten jest zresztą wykorzystywane w serialu obficie.

Podobnie jak dzieciństwo ofiar Scully’ego z Zakładów holenderskich zostaje przerwane przedwcześnie przez “umotywowaną cyfrowo” przemoc, młodość bohaterów Lain (popychanych w stronę Wired przez apatię, nudę i presję rówieśników) naznaczone jest przemocą – ona jedna zawsze okazuje się “realna”. Rodzcie Lain zdają się nieświadomi doświadczanych przez nią niebezpieczeństw²; to właśnie ojciec kupuje jej komputer i zachęca dziewczynę do eksplorowania sieci na własną rękę, z grubsza nieprzejęty tym, co dziewczynka może tam napotkać.

W rezultacie Lain doświadcza utraty niewinności najradykalniej ze wszystkich postaci; często bywa wręcz mylona z kimś innym – inną, mroczniejszą „Lain”, która podobnie jak Chisa, istnieje wyłącznie w Wired.

Tam, gdzie jest Bóg

Wątek decydowania się na nowe, cyfrowe życie (wspomnianego już „uploadowania”) jest silnie obecny w obu dziełach. W Zakładach holenderskich wprowadzony zostaje już w szóstym wierszu zbioru, [5] Elon Musk podłącza się, gdzie proces „podłączania” się porównany zostaje do „wykupienia konta premium w najlepszym z możliwych światów”.

Wiersz ten jest jednak głęboko sarkastyczny – w nawiązaniu do Trenów Kochanowskiego, miliarder zostaje ukazany jako kapryśna dziewczynka. Drugi wiersz ostatniego cyklu Zakładów, [1] Optional Sampling; sonet podwójny (jest 2094, RJ kasuje ze starego backupu wspomnienia sprzed) również odwołuje się do motywu „podłączania”, ale już bez sarkazmu – jest to właściwie najbardziej poruszający i bezpośredni utwór zbioru.

Jak wskazuje tytuł, bohaterem jest RJ (inicjały autora), a tekst składa się z dwóch przeplecionych ze sobą quasi-sonetów stylizowanych na autobiograficzne; włoskiego i angielskiego. Sonet włoski opowiada historię nocy z okresu matury w roku 2014, podczas gdy sonet angielski sprawia wrażenie zapisu transhumanistycznej refleksji nad historią z sonetu pierwszego w osiemdziesiąt lat później.

Personalne akcenty, z grubsza nieobecne w Zakładach, nadają temu utworowi szczególnej wagi. Przyszłość, niegdyś upragniona przez bohaterów, przedstawiona zostaje tam jako fałszywe proroctwo – fałszywym prorokiem zdaje się Elon Musk (kiedyś uwielbiany raczej niż nienawidzony), ale i mit liberalny jako taki.

Wspomnienie demona Laplace’a odnosi odbiorców do ważnej w Zakładach kwestii determinizmu. Nazwany po francuskim fizyku “demon” sygnalizuje, że tragiczna przyszłość czekająca bohaterów 80 lat później, była niemożliwa do uniknięcia już w roku 2014, ponieważ wynikała z trajektorii obranej przez świat. „Podłączenie się” pozwala bohaterowi lirycznemu uniknąć śmierci, ale wspomnienia wciąż są dla niego źródłem bólu.

Wspomniany już wiersz /b/ również korzysta z motywu przezwyciężania śmierci – w tym przypadku poprzez wielokrotne użycie frazy “i śmierć nie będzie rządzić nami”⁴. W przeciwieństwie do Sonetu podwójnego, /b/ nie odwołuje się jednak do żadnej futurystycznej technologii, ale do intymnie znanego nam Internetu. Miłośnikom SEL tropu przezwyciężania śmierci przez “łączenie się” z siecią nie trzeba przedstawiać.

Należy zaznaczyć, że zakończenie serialu wyjaśnia wewnątrzfabularnie wiele z wypełniających go zagadek. “Bogiem”, który objawia się Lain za pośrednictwem sieci, jest świadomość zmarłego programisty, Masamiego Eiri, który “zuploadował się” do protokołu Wired i usiłuje manipulować innymi zza grobu innych, by oni także porzucili swoje ciała. Ciekawsze niż te wyjaśnienia są zabiegi wykorzystywane przez twórców SEL do przedstawienia abstrakcyjnych zdarzeń jako metafor rzeczywistych zjawisk.

Baseny herbaty

Jak już ustaliliśmy, tożsamość bohaterki ulega rozszczepieniu. W sieci Lain staje się kim innym i znana jest jako “Lain of the Wired”. Około odcinka 6. (Kids) między dwiema “Lain” zaczyna dochodzić do konfliktu, a w odcinku 10. (Love) “Bóg” Masami sugeruje bohaterce, że istniała ona najpierw w sieci, a dopiero później jako byt fizyczny. Odwrócona zostaje intuicyjna hierarchia Internetu jako “odbicia” prawdziwego świata a tożsamości internetowej jako “przebrania”. Chociaż w odcinku 11. (Infornography) Lain pokonuje “Boga”, sama postanawia porzucić ciało i wymazuje ludzkości wspomnienia dotyczące swojego istnienia – podobnie jak RJ z wiersza Jurczaka wymazuje sobie wspomnienia „sprzed”.

Uważni czytelnicy mogą jednak spostrzec, że znów wracamy tu nieuchronnie do kwestii pamięci. Choć nietrudno dostrzec płytsze podobieństwa między SEL a Zakładami (np. wykorzystanie przez oba kategorii dziwności), to właśnie pamięć jest ostatnim głęboko łączącym je wątkiem. Jak czytamy na planszy w odcinku 12. (Landscape), co nie zostaje zapamiętane, równie dobrze mogło nie mieć miejsca – konkluzja ta celnie charakteryzuje współczesną nam techno-dystopię, synonimizującą brak „zapisu” w Internecie z nieistnieniem. To paradygmatyczne przesunięcie (nieciągłość?) odcina nas w pewnym sensie od przedinternetowej przeszłości.

Jak warto zauważyć, “Radykalna nieciągłość”z tytułu mojej pracy pochodzi od rzekomego (temat na kiedy indziej) cytatu Niehlsa Bohra “Radykalna nieciągłość jest najlepiej ukazywana przez resztki tej ciągłości, która wciąż trwa”. Jest to wypowiedź, z którą zgodziliby się chyba twórcy SEL, którzy wieńczą swój serial zaskakująco słodkim rodzajem nieciągłości – słowami “We can see each other anytime” i nawiązaniem do Prousta (jak stwierdza ojciec Lain, “magdalenki dobrze pasowałyby do herbaty”; o tych nużących ciastkach w kształcie muszelek pisałem tutaj).

Tak oto SEL ląduje na planecie poezji z jej ciastkami i herbatą, a Zakłady holenderskie na planecie science-fiction – okazują się one przy tym jedną i tą samą planetą. Cóż, może jednak nie da się przezwyciężyć grawitacji. Jeśli tak, żyjemy przynajmniej na ciekawej gwieździe.

Bibliografia

1. Bush L., Asian Horror Encyclopedia, Writers Club Press, 2001.
2. Czerwiński K., Radykalna nieciągłość. Wizje przyszłości w Zakładach holenderskich Radosława Jurczaka, dostęp 17.12.2025.
3. Dustin J., Exclusive: Peter Thiel in talk on ‘Antichrist’ says he told Elon Musk not to give wealth to charity, „Reuters”, dostęp 17.12.1025.
4. Fisher M., Dziwaczne i osobliwe, Gdańsk 2023.
5. Jurczak R., Zakłady holenderskie, Warszawa 2020.
6. Kaufman C., Synekdocha, Nowy Jork, Stany Zjednoczone 2008, 124 min.
7. Nakamura R., Wirtualna Lain, Japonia 1998.
8. Napier S., When the Machines Stop: Fantasy, Reality, and Terminal Identity in “Neon Genesis Evangelion” and “Serial Experiments Lain”, „Fiction Studies” 2002, wol. 29, nr. 3, Japanese Science Fiction.
9. Massika J., “Anti-religious” narratives in Japanese videogames: How institutional reli-gion is depicted in two JRPG titles from the Final Fantasy series, str. 58, dostęp 16.12.2025.
10. Melzer J., This Prophetic Sci-Fi Anime From the ’90s Predicted the Problem With AI in 2025, dostęp 16.12.2025.
11. Poitras G., Anime Essentials, Stone Bridge Press, 2000.
12. Proust M., W Stronę Swanna, Łodź 2024.
13. Sala Z., Komunikacja literacka wobec społeczeństwa sieci. Przykłady w najmłodszej polskiej poezji, „Wielogłos”, nr. 43, 2020.
14. Stuart M., How Serial Experiments Lain Predicted The Future Of The Internet, dostęp 16.12.2025.
15. Sutton C., Australian child molester Peter Scully faces death penalty in Philippines, “news.com.au” 2016, dostęp 20.04.2025.
16. Thomas D., And death shall have no dominion [w:] Daiches D., The Poetry of Dylan Thomas, „College English” 1954, z. 1.